هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
434
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
زباندانى وى جوانى تحصيلكرده و باهوش و زيرك بوده است . به زبانهاى « فارسى » ، « انگليسى » و « سانسكريت » تسلط كامل داشته و آشنايى اندكى با زبانهاى « تركى » ، « فرانسوى » و « عربى » داشته است ؛ به نحوى كه در گفتگو با پادشاهان و رؤساى جمهور و نخستوزيران معمولا از زبان انگليسى كه زبان دوم مردم شبهقاره هند است ، استفاده مىكرده است . زباندانى او در مطالعهء كتابهاى تاريخى و جغرافيايى و حتى تماشاى نمايشهاى انگليسى ، كمك شايانى به وى كرده است . اطلاعات دقيقى كه از برخى بناهاى تاريخى و حتى جمعيت برخى شهرها ارائه مىدهد ، نشانگر مطالعهء كتابها و روزنامهها و مجلات و پرسوجوى او براى دسترسى به اطلاعات و آمار و منابع موثق - آن هم به زبان اصلى - است . مرگ مرگ نخستوزير ادبدوست شبهقاره هند ، در عنفوان جوانى به وقوع پيوست . اين حادثه در سال 1307 ه . ق . / 1890 م . در حالى به وقوع پيوست كه « مير لايق على خان » به دليل افراط در مشروبخوارى به « لقوه » و « ضعف شديد معده » و « رماتيسم » مبتلا شده بود ؛ و آنچنانكه از مطالب سفرنامه برمىآيد ، اين بيمارى او را در اكثر اوقات زمينگير كرده بود و حتى وى خود را « عليل مزاج » قلمداد مىكند ؛ و براى يك جوان 24 ساله ، گفتن اين مسئله ، تا حدود زيادى غريب مىنمايد . علائم بالينى بيمارىهاى او - كه در سطرسطر سفرنامه نوشته شده است - و در حدود 75 % زمان سفر با آن دست به گريبان بوده ، شامل « غلبهء بلغم » ، « درد پاى كهنه و از قديم » ، « سينهدرد » ، « كسالت شديد » ، « ضعف معده » ، « سردرد » ، « درد استخوان و مفاصل » ، « سرفهء شديد ، كه به حدى برخى شبها نمىتوانست بخوابد » و « تهوع » و « سرگيجه » و « بىحالى » در اكثر اوقات بوده است . احتمال اينكه وى به بيمارى ناشى از افراط در مشروبخوارى يا نوعى سرطان مبتلا شده باشد ، وجود دارد . درگذشت وى در سن 26 يا 27 سالگى بوده است ، و پس از تشييع جنازهاى باشكوه و درخور خاندان مشهور مختار الملك ، در « حيدرآباد » به خاك سپرده شد . « پايگاه » ، نام قبرستانى است در جنوب شرقى پايتخت ، كه به دوران